بام سبز در تهران: از فضای مرده تا زیرساخت پایدار شهری

کلانشهر تهران با چالشی دوگانه روبروست: از یک سو، گسترش عمودی شهر و کاهش سرانه فضای سبز افقی، و از سوی دیگر، تشدید آلودگی هوا و پدیده جزیره حرارتی که سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. در این میان، بام‌های سبز به عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی طراحی پایدار، ظرفیت بالقوه‌ای برای بهبود کیفیت هوا، تعدیل دمای شهری و کاهش مصرف انرژی ساختمان‌ها دارند .

بام سبز چیست و چرا تهران به آن نیاز دارد؟

بام سبز یا باغ‌بام، پوششی از گیاهان بر روی سطح بام ساختمان است که نه تنها به زیباسازی منظر شهری کمک می‌کند، بلکه نقشی اساسی در کاهش آلودگی هوا، تنظیم دما و افزایش سرانه فضای سبز ایفا می‌کند . در تهران که میانگین سرانه فضای سبز آن حدود ۱۵ مترمربع است و در برخی مناطق مانند منطقه ۱۰ به ۱.۸ مترمربع کاهش می‌یابد، استفاده از سطح مرده بام ساختمان‌ها برای افزایش فضای سبز به یک ضرورت تبدیل شده است .

گسترش شهرها و افزایش جمعیت شهرنشین طی دهه‌های اخیر، کاهش فضاهای سبز شهری را به دنبال داشته و این مسئله به یکی از عوامل افزایش آلودگی هوا به عنوان یک معضل جدی برای شهرنشینان تبدیل شده است . در چنین شرایطی، بهره‌گیری از روش‌های مختلف و کارشناسانه برای افزایش فضای سبز در شهر ضرورت دارد و استفاده از سطح مرده بام ساختمان‌ها یکی از این روش‌هاست .

مزایای بام سبز: از کاهش دما تا صرفه‌جویی انرژی

کاهش دمای شهری و مقابله با جزیره حرارتی

پدیده جزیره حرارتی شهری از جمله مسائل مهم اقلیمی در کلانشهرهای پرجمعیت همچون تهران است، خصوصاً در اقلیم‌های گرم و خشک که ظرفیت تهویه طبیعی و پوشش سبز محدود است . نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که استفاده از بام‌های سبز می‌تواند کاهش دمای سطحی را به همراه داشته باشد. در مطالعه‌ای که در منطقه ۱۷ شهرداری تهران انجام شد، دمای هوای بالای بام سبز بین ۱.۴ تا ۱.۶ درجه سلسیوس کمتر از مقدار این پارامتر در بالای بام معمولی بود .

مطالعات بین‌المللی نیز این یافته‌ها را تأیید می‌کنند. پژوهشی در شیکاگو نشان داد که استفاده از بام‌های سبز می‌تواند دمای بام را بین ۳ تا ۴ درجه سلسیوس کاهش دهد . با افزایش نسبت بام سبز، کاهش دمای بام به صورت خطی افزایش می‌یابد؛ به طوری که با ۱۰۰٪ پوشش سبز، کاهش دما در اوج روز به حدود ۳ درجه سلسیوس می‌رسد .

کاهش مصرف انرژی و صرفه‌جویی اقتصادی

بام سبز به عنوان یک نوع سیستم عایق‌کاری عمل می‌کند. با اضافه کردن یک لایه خاک و یک لایه گیاهی به سقف، ساختمان عایق می‌شود و نرخ انتقال حرارت بین درون و بیرون ساختمان کاهش می‌یابد. ساختمانی که خوب عایق شده باشد، در ماه‌های تابستان گرمای کمتری جذب کرده و هوای خنک شده کمتری از دست خواهد داد و بنابراین هزینه‌های تهویه مطبوع را کاهش خواهد داد .

در زمستان نیز بام سبز از طریق محافظت ساختمان از سرمای حاصل از باد، تقاضای گرمایش را می‌تواند تا ۲۵٪ کاهش دهد . پژوهش‌ها نشان می‌دهد که استفاده از پوششی با ضخامت ۵ سانتی‌متر، در تهران صرفه‌جویی حدود ۲۸ درصد در پی خواهد داشت . در اقلیم‌های گرم و خشک نیز مطالعاتی صرفه‌جویی انرژی بین ۲۴ تا ۳۵ درصد را نشان داده‌اند .

بهبود کیفیت هوا و کاهش آلاینده‌ها

بام سبز ظرفیت بالقوه‌ای برای بهبود کیفیت هوا و کاهش غلظت آلاینده‌ها دارد. نتایج مدل‌سازی نشان می‌دهد که اجرای فراگیر بام سبز در ساختمان‌های نوساز تهران می‌تواند منجر به کاهش معنادار غلظت ذرات معلق PM2.5 و PM10 شود . همچنین اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که میزان غلظت کربن‌دی‌اکسید در هوای بالای بام سبز بسته به وضعیت اندازه‌گیری بین ۲۰ تا ۳۴ قسمت در میلیون کمتر از بام معمولی است .

گیاهان از طریق جذب ذرات آلاینده و تصفیه هوا، نقش مهمی در کاهش آلودگی ایفا می‌کنند. بام سبز همچنین مواد آلوده و گردوخاک را از آب و هوا تصفیه می‌کند و باعث عایق‌کاری ساختمان‌ها می‌شود .

مدیریت روان‌آب‌های سطحی

بام سبز با جذب آب برف و باران، به مدیریت روان‌آب‌های سطحی یاری می‌رساند . این سیستم حدود ۴۰ تا ۹۰ درصد آب را هنگام بارندگی در خود نگه می‌دارد و میزان طغیان آب را کاهش می‌دهد . این ویژگی به ویژه در تهران که با مشکل سیلاب‌های شهری مواجه است، اهمیت دوچندان دارد.

افزایش تنوع زیستی و بهبود کیفیت زندگی

بام سبز موجب افزایش تنوع گیاهی و ایجاد زیستگاه‌های کوچک برای پرندگان و بی‌مهرگان می‌شود . از منظر اجتماعی، بام سبز به افزایش زیبایی فضای بیرون ساختمان‌ها، تأثیر مثبت بر روانشناسی شهروندان و ایجاد محل سالمی برای اهالی ساختمان کمک می‌کند .

مدیرکل معماری و ساختمان شهرداری تهران در این باره می‌گوید: «بام سبز منجر به تأمین فضایی سازگار و مطبوع برای کاربران ساختمان، بهبود مناظر اطراف ساختمان با فراهم کردن یک فضای سبز زیبا، ایجاد محیطی سبز، زیبا و نیمه عمومی برای ساکنین ساختمان، افزایش کیفیت زندگی، کاهش بار گرمایش بنا با افزودن توده و لایه عایق حرارتی و سرمایش آن از طریق سرمایش تبخیری، کاهش اثرات گرمایش و تغییرات آب‌وهوایی شهری و افزایش محدوده زندگی می‌شود» .

گام‌های عملی تهران در توسعه بام‌های سبز

شهرداری تهران با درک اهمیت این موضوع، گام‌های عملی برداشته است. دستورالعمل «راهنمای طراحی و اجرای بام سبز در ساختمان‌های مسکونی شهر تهران» با هدف ایجاد وحدت رویه در طراحی و اجرای بام‌های سبز به مناطق ۲۲گانه ابلاغ شده است . این دستورالعمل تأکید دارد که رعایت کلیه مباحث مقررات ملی ساختمان، به ویژه مباحث مربوط به حفاظت ساختمان‌ها در برابر حریق، الزامات عمومی ساختمان، بارهای وارد بر ساختمان و مراقبت و نگهداری از ساختمان، مقدم بر تمامی مفاد مربوط به این دستورالعمل است .

همچنین اصلاحیه مصوبه «ساختمان سبز و معماری پایدار شهر تهران» با نگاهی جامع به کاهش مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری منابع و الزام‌آوری تدریجی اجرای بام‌های سبز در ساخت‌وسازهای جدید تدوین شده است .

چالش‌ها و ملاحظات

با وجود مزایای متعدد، اجرای بام سبز با چالش‌هایی نیز همراه است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بام‌های سبز و خنک می‌توانند سرعت بادهای افقی و عمودی را کاهش دهند و بر دینامیک جو پایین تأثیر بگذارند، از جمله کاهش اختلاط عمودی و عمق لایه مرزی. کاهش سرعت باد و اختلاط عمودی در طول روز می‌تواند به رکود هوا در نزدیکی سطح منجر شود و بالقوه مشکلات کیفیت هوا ایجاد کند . بنابراین، انتخاب بام سبز برای کاهش جزیره حرارتی باید با در نظر گرفتن بازخوردهای رقابتی به دقت انجام شود.

از سوی دیگر، الزام قانونی اجرای بام سبز باید با سیاست‌های تشویقی، حمایت‌های مالی و سازوکارهای اجرایی متناسب همراه باشد تا از فشار اقتصادی بر سازندگان خرد جلوگیری شود .

حرف پایانی

بام سبز فراتر از یک راهکار زیباسازی، یک زیرساخت پایدار شهری است که می‌تواند به طور همزمان به کاهش آلودگی هوا، تعدیل دمای شهری، کاهش مصرف انرژی، مدیریت روان‌آب‌ها و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان کمک کند. در شرایطی که تهران با چالش‌های جدی زیست‌محیطی مواجه است، توسعه بام‌های سبز می‌تواند گامی مؤثر در راستای تبدیل این کلانشهر به شهری پایدارتر و زیست‌پذیرتر باشد. آنچه اکنون ضروری است، هم‌افزایی میان تدبیر مدیران شهری، آگاهی شهروندان و همت معماران و طراحان برای تحقق این هدف است .

مسعود درخشان نسب

نوشته شده توسط: modir modir